Hareket Grafikleri: Eğim, Alan ve Çözümlü Sorular

AP Physics 1 · Kinematik

Hareket grafikleri nasıl okunur? Eğim, alan ve yön değiştirme

Bir hareket grafiğinde çizginin yüksekliği, eğimi ve altında kalan alan farklı bilgiler verir. Önce eksenlerde hangi büyüklüklerin yazdığına bakın; sonra sorunun istediği bilgiyi seçin.

Konum, yer değiştirme ve alınan yol

Konum, seçilen başlangıç noktasına göre bir koordinattır. Yer değiştirme Δx = xson − xilk ile bulunur. Alınan yol ise hareket boyunca kat edilen bütün uzaklıkların toplamıdır.

Doğuyu pozitif seçelim. Bir kişi 10 saniyede önce 8 metre doğuya, sonra 3 metre batıya yürürse yer değiştirmesi +5 metre, aldığı yol 11 metredir. Ortalama hızı +0,5 m/s; ortalama sürati 1,1 m/s olur. Başlangıç noktasına dönmek de alınan yolu sıfırlamaz.

Hangi grafikte eğim, hangisinde alan?

GrafikEğimİşaretli alan
Konum–zaman (x–t)HızYer değiştirme vermez
Hız–zaman (v–t)İvmeYer değiştirme
İvme–zaman (a–t)Bu anlatımda kullanılmıyorHız değişimi

Örneğin konum, 4 saniyede 2 metreden 14 metreye doğrusal artarsa hız (14 − 2)/4 = +3 m/s olur. Aynı iki konumu birleştiren eğri çizgi verilseydi bu hesap yalnızca ortalama hızı verirdi. Anlık hız için ilgili noktadaki teğetin eğimi gerekir.

Yatay bir x–t çizgisi sabit konumu, yani durmayı gösterir. Yatay bir v–t çizgisi ise sabit hızı gösterir; çizgi sıfır düzeyindeyse cisim duruyordur.

Konum, hız ve ivme arasındaki ilişkileri İngilizce terimleriyle de pekiştirmek için İngilizce AP Physics 1 kinematik çalışma rehberine bakabilirsiniz.

Çözümlü örnek: Başlangıca geri dönmek

Raydaki bir cismin hızı 6 saniye boyunca düzgün biçimde +3 m/s’den −3 m/s’ye değişiyor. Yer değiştirmeyi ve alınan yolu grafikten bulalım.

Yön değiştiren cismin hız-zaman grafiği Hız, sıfırıncı saniyede artı 3 metre bölü saniyeden altıncı saniyede eksi 3 metre bölü saniyeye doğrusal azalır. Üçüncü saniyede sıfır olur. Pozitif alan 4,5 metre, negatif alan eksi 4,5 metredir. v (m/s)t (s) +30−3 036 +4,5 m−4,5 m
Mavi doğrunun eğimi −1 m/s²’dir. Boyalı iki üçgen eşit büyüklüktedir; yer değiştirmeye zıt işaretlerle katkı yapar.
  1. İvmeyi eğimden bulun: a = (−3 − 3)/6 = −1 m/s².
  2. Yön değiştirme anını belirleyin: Hız 3. saniyede sıfırdan geçerek işaret değiştirir.
  3. Alanları hesaplayın: İlk üçgen +½ × 3 × 3 = +4,5 m; ikinci üçgen −4,5 m’dir.
  4. Sorulan büyüklüğü ayırın: Yer değiştirme 0 m, alınan yol 4,5 + 4,5 = 9 m’dir.

Aynı işaret mantığını düşey harekete de uygulayabilirsiniz: Hava direnci ihmal edildiğinde yukarı atılan bir cismin hızı en üst noktada sıfır olur, ancak ivmesi aşağı yönlü kalır. Bu durumu çalışmak için İngilizce AP Physics 1 serbest düşme sorularını inceleyebilirsiniz.

Kısa alıştırmalar

  1. Konum 0, 2 ve 4. saniyelerde sırasıyla −1, +3 ve +7 metredir. Aradaki hareketin doğrusal olduğunu kabul edin. Hız ve toplam yer değiştirme nedir?
  2. Hız 3 saniye boyunca −2 m/s sabittir. Yer değiştirme ve alınan yol nedir?
  3. İvme 2 saniye boyunca +1,5 m/s² sabittir. Hız ne kadar değişir?
Cevapları ve kısa açıklamaları göster
  1. Hız +2 m/s, yer değiştirme +8 m. Eğim 4/2 = 2; konum farkı 7 − (−1) = 8’dir.
  2. Yer değiştirme −6 m, alınan yol 6 m. v–t alanı −2 × 3’tür; uzaklık negatif olmaz.
  3. Hız değişimi +3 m/s. a–t alanı 1,5 × 2’dir; son hızı bulmak için ilk hız da gerekir.

Hız–zaman grafiğinde alanı iki parçaya ayırın

Aşağıdaki hız–zaman grafiğinde hız 3 saniyede +2 m/s’den +8 m/s’ye doğrusal artar. İvme, çizginin yükselme miktarının süreye oranıdır: (8 − 2)/3 = +2 m/s². Bu hesabı alan hesabıyla karıştırmayın; ikisi farklı soruları yanıtlar.

Arabanın hız-zaman grafiği: hız 3 saniyede 2 m/s’den 8 m/s’ye çıkar.v (m/s)t (s)0283
Alt dikdörtgen 6 m, üst üçgen 9 m yer değiştirmeye karşılık gelir. Toplam işaretli alan +15 m’dir.

Çizginin altındaki alanı bir dikdörtgen ve bir üçgen olarak düşünün. Dikdörtgen 2 × 3 = 6 metredir. Üçgenin yüksekliği son hızın tamamı olan 8 değil, hız artışı olan 8 − 2 = 6 m/s’dir. Bu nedenle üçgen ½ × 3 × 6 = 9 metre verir.

Üçgenin yüksekliğini 8 almak, ilk hızın katkısını iki kez sayar. Birim kontrolü hatayı yakalamaya yardımcı olur: eğim (m/s)/s = m/s²; alan (m/s) × s = m olmalıdır.

Dört farklı görsel yorumlama sorusu

Her soruda önce hangi bilgiyi okuyacağınızı söyleyin: konum farkı, eğim veya alan. Sayısal işlemleri bundan sonra yapın. Cevap anahtarında işlemlerin gerekçeleri de bulunur.

1. Gidiş ve dönüşte hız ile sürat

Şekilde koşucu 30 saniyede 120 metre doğuya, sonra 10 saniyede 40 metre batıya gider. Doğuyu pozitif seçin. Tüm hareketin yer değiştirmesini, alınan yolu, ortalama hızını ve ortalama süratini hesaplayın.

120 m doğuya · 30 s40 m batıya · 10 s080 m120 m
Başlangıç x = 0, dönüş noktası x = 120 m, bitiş x = 80 m. İki aşamada geçen toplam süre 40 saniyedir.

2. Orijinden geçmek yön değiştirmek midir?

Konum–zaman grafiğinde hareket +6 metreden −2 metreye 4 saniyede doğrusal ilerler. Hızı ve yer değiştirmeyi bulun. Cisim 3. saniyede orijinden geçerken yön değiştiriyor mu?

x (m)t (s)6−2034
Turuncu nokta x = 0’dan geçişi gösterir. Konumun işareti değişse de doğrunun eğimi aynı kalır.

3. Sabit hızdan durmaya geçiş

Cisim ilk 3 saniye +4 m/s ile gider; sonraki 4 saniyede hızı düzgün biçimde sıfıra iner. Toplam yer değiştirmeyi ve ikinci aşamadaki ivmeyi hesaplayın.

v (m/s)t (s)4037
İlk bölge dikdörtgen, ikinci bölge üçgendir. İvme yalnızca ikinci aşamada negatiftir.

4. Pozitif ve negatif alanlar

Hız 4 saniyede +6 m/s’den −6 m/s’ye doğrusal değişiyor. İvmeyi, yer değiştirmeyi ve alınan yolu bulun. Hareketin hangi anında yön değişir?

v (m/s)t (s)6−6024
Üstteki alan pozitif, alttaki alan negatiftir. Alınan yol için iki alanın büyüklüğünü toplarız.
Dört görsel sorunun ayrıntılı çözümleri
  1. Δx = +80 m, yol = 160 m, ortalama hız = +2 m/s, ortalama sürat = 4 m/s. Yer değiştirmede 120 − 40, yolda 120 + 40 kullanılır. Her iki ortalama da toplam süre olan 30 + 10 = 40 saniyeye bölünür. Aşamalardaki süratlerin aritmetik ortalamasını almak, süreler farklıyken genel bir yöntem değildir.
  2. v = −2 m/s, Δx = −8 m; yön değişmez. Eğim [−2 − (+6)]/4 = −2’dir. Grafik tüm aralık boyunca aynı negatif eğime sahiptir. Orijinin hangi tarafında bulunduğumuz, hareketin hangi yöne olduğunu belirlemez.
  3. Δx = +20 m, ikinci aşamada a = −1 m/s². Dikdörtgen 4 × 3 = 12 metre, üçgen ½ × 4 × 4 = 8 metre verir. İvmede süre 7 − 3 = 4 saniyedir: (0 − 4)/4 = −1.
  4. a = −3 m/s², Δx = 0 m, yol = 12 m. Hız 2. saniyede işaret değiştirir. Her üçgenin alan büyüklüğü ½ × 2 × 6 = 6 metredir. İşaretli toplam 6 − 6, yol ise 6 + 6’dır.

Ölçüm noktalarından grafik kurmak

Konumlar eşit zaman aralıklarında kaydedilmişse ardışık noktalar arasındaki uzaklıkları karşılaştırın. Aralıkların büyümesi süratin arttığıyla, küçülmesi süratin azaldığıyla uyumludur. Ancak birkaç nokta, ölçümler arasında ivmenin hiç değişmediğini tek başına kanıtlamaz.

Örneğin 0, 1 ve 2. saniyelerde konumlar 0, 1 ve 4 metre ölçülsün. Durgun başlangıç ve sabit ivme modeli kabul edilirse x = t² ve a = 2 m/s² elde edilir. x’in t²’ye karşı grafiği eğimi 1 m/s² olan bir doğrudur; bu eğim a/2’dir. Modelin uygunluğunu daha fazla ölçümle sınamak gerekir.