AP Physics 1 · Kinematik
Hareket grafikleri nasıl okunur? Eğim, alan ve yön değiştirme
Bir hareket grafiğinde çizginin yüksekliği, eğimi ve altında kalan alan farklı bilgiler verir. Önce eksenlerde hangi büyüklüklerin yazdığına bakın; sonra sorunun istediği bilgiyi seçin.
Konum, yer değiştirme ve alınan yol
Konum, seçilen başlangıç noktasına göre bir koordinattır. Yer değiştirme Δx = xson − xilk ile bulunur. Alınan yol ise hareket boyunca kat edilen bütün uzaklıkların toplamıdır.
Doğuyu pozitif seçelim. Bir kişi 10 saniyede önce 8 metre doğuya, sonra 3 metre batıya yürürse yer değiştirmesi +5 metre, aldığı yol 11 metredir. Ortalama hızı +0,5 m/s; ortalama sürati 1,1 m/s olur. Başlangıç noktasına dönmek de alınan yolu sıfırlamaz.
Hangi grafikte eğim, hangisinde alan?
| Grafik | Eğim | İşaretli alan |
|---|---|---|
| Konum–zaman (x–t) | Hız | Yer değiştirme vermez |
| Hız–zaman (v–t) | İvme | Yer değiştirme |
| İvme–zaman (a–t) | Bu anlatımda kullanılmıyor | Hız değişimi |
Örneğin konum, 4 saniyede 2 metreden 14 metreye doğrusal artarsa hız (14 − 2)/4 = +3 m/s olur. Aynı iki konumu birleştiren eğri çizgi verilseydi bu hesap yalnızca ortalama hızı verirdi. Anlık hız için ilgili noktadaki teğetin eğimi gerekir.
Yatay bir x–t çizgisi sabit konumu, yani durmayı gösterir. Yatay bir v–t çizgisi ise sabit hızı gösterir; çizgi sıfır düzeyindeyse cisim duruyordur.
Konum, hız ve ivme arasındaki ilişkileri İngilizce terimleriyle de pekiştirmek için İngilizce AP Physics 1 kinematik çalışma rehberine bakabilirsiniz.
Çözümlü örnek: Başlangıca geri dönmek
Raydaki bir cismin hızı 6 saniye boyunca düzgün biçimde +3 m/s’den −3 m/s’ye değişiyor. Yer değiştirmeyi ve alınan yolu grafikten bulalım.
- İvmeyi eğimden bulun: a = (−3 − 3)/6 = −1 m/s².
- Yön değiştirme anını belirleyin: Hız 3. saniyede sıfırdan geçerek işaret değiştirir.
- Alanları hesaplayın: İlk üçgen +½ × 3 × 3 = +4,5 m; ikinci üçgen −4,5 m’dir.
- Sorulan büyüklüğü ayırın: Yer değiştirme 0 m, alınan yol 4,5 + 4,5 = 9 m’dir.
Aynı işaret mantığını düşey harekete de uygulayabilirsiniz: Hava direnci ihmal edildiğinde yukarı atılan bir cismin hızı en üst noktada sıfır olur, ancak ivmesi aşağı yönlü kalır. Bu durumu çalışmak için İngilizce AP Physics 1 serbest düşme sorularını inceleyebilirsiniz.
Kısa alıştırmalar
- Konum 0, 2 ve 4. saniyelerde sırasıyla −1, +3 ve +7 metredir. Aradaki hareketin doğrusal olduğunu kabul edin. Hız ve toplam yer değiştirme nedir?
- Hız 3 saniye boyunca −2 m/s sabittir. Yer değiştirme ve alınan yol nedir?
- İvme 2 saniye boyunca +1,5 m/s² sabittir. Hız ne kadar değişir?
Cevapları ve kısa açıklamaları göster
- Hız +2 m/s, yer değiştirme +8 m. Eğim 4/2 = 2; konum farkı 7 − (−1) = 8’dir.
- Yer değiştirme −6 m, alınan yol 6 m. v–t alanı −2 × 3’tür; uzaklık negatif olmaz.
- Hız değişimi +3 m/s. a–t alanı 1,5 × 2’dir; son hızı bulmak için ilk hız da gerekir.
Hız–zaman grafiğinde alanı iki parçaya ayırın
Aşağıdaki hız–zaman grafiğinde hız 3 saniyede +2 m/s’den +8 m/s’ye doğrusal artar. İvme, çizginin yükselme miktarının süreye oranıdır: (8 − 2)/3 = +2 m/s². Bu hesabı alan hesabıyla karıştırmayın; ikisi farklı soruları yanıtlar.
Çizginin altındaki alanı bir dikdörtgen ve bir üçgen olarak düşünün. Dikdörtgen 2 × 3 = 6 metredir. Üçgenin yüksekliği son hızın tamamı olan 8 değil, hız artışı olan 8 − 2 = 6 m/s’dir. Bu nedenle üçgen ½ × 3 × 6 = 9 metre verir.
Üçgenin yüksekliğini 8 almak, ilk hızın katkısını iki kez sayar. Birim kontrolü hatayı yakalamaya yardımcı olur: eğim (m/s)/s = m/s²; alan (m/s) × s = m olmalıdır.
Dört farklı görsel yorumlama sorusu
Her soruda önce hangi bilgiyi okuyacağınızı söyleyin: konum farkı, eğim veya alan. Sayısal işlemleri bundan sonra yapın. Cevap anahtarında işlemlerin gerekçeleri de bulunur.
1. Gidiş ve dönüşte hız ile sürat
Şekilde koşucu 30 saniyede 120 metre doğuya, sonra 10 saniyede 40 metre batıya gider. Doğuyu pozitif seçin. Tüm hareketin yer değiştirmesini, alınan yolu, ortalama hızını ve ortalama süratini hesaplayın.
2. Orijinden geçmek yön değiştirmek midir?
Konum–zaman grafiğinde hareket +6 metreden −2 metreye 4 saniyede doğrusal ilerler. Hızı ve yer değiştirmeyi bulun. Cisim 3. saniyede orijinden geçerken yön değiştiriyor mu?
3. Sabit hızdan durmaya geçiş
Cisim ilk 3 saniye +4 m/s ile gider; sonraki 4 saniyede hızı düzgün biçimde sıfıra iner. Toplam yer değiştirmeyi ve ikinci aşamadaki ivmeyi hesaplayın.
4. Pozitif ve negatif alanlar
Hız 4 saniyede +6 m/s’den −6 m/s’ye doğrusal değişiyor. İvmeyi, yer değiştirmeyi ve alınan yolu bulun. Hareketin hangi anında yön değişir?
Dört görsel sorunun ayrıntılı çözümleri
- Δx = +80 m, yol = 160 m, ortalama hız = +2 m/s, ortalama sürat = 4 m/s. Yer değiştirmede 120 − 40, yolda 120 + 40 kullanılır. Her iki ortalama da toplam süre olan 30 + 10 = 40 saniyeye bölünür. Aşamalardaki süratlerin aritmetik ortalamasını almak, süreler farklıyken genel bir yöntem değildir.
- v = −2 m/s, Δx = −8 m; yön değişmez. Eğim [−2 − (+6)]/4 = −2’dir. Grafik tüm aralık boyunca aynı negatif eğime sahiptir. Orijinin hangi tarafında bulunduğumuz, hareketin hangi yöne olduğunu belirlemez.
- Δx = +20 m, ikinci aşamada a = −1 m/s². Dikdörtgen 4 × 3 = 12 metre, üçgen ½ × 4 × 4 = 8 metre verir. İvmede süre 7 − 3 = 4 saniyedir: (0 − 4)/4 = −1.
- a = −3 m/s², Δx = 0 m, yol = 12 m. Hız 2. saniyede işaret değiştirir. Her üçgenin alan büyüklüğü ½ × 2 × 6 = 6 metredir. İşaretli toplam 6 − 6, yol ise 6 + 6’dır.
Ölçüm noktalarından grafik kurmak
Konumlar eşit zaman aralıklarında kaydedilmişse ardışık noktalar arasındaki uzaklıkları karşılaştırın. Aralıkların büyümesi süratin arttığıyla, küçülmesi süratin azaldığıyla uyumludur. Ancak birkaç nokta, ölçümler arasında ivmenin hiç değişmediğini tek başına kanıtlamaz.
Örneğin 0, 1 ve 2. saniyelerde konumlar 0, 1 ve 4 metre ölçülsün. Durgun başlangıç ve sabit ivme modeli kabul edilirse x = t² ve a = 2 m/s² elde edilir. x’in t²’ye karşı grafiği eğimi 1 m/s² olan bir doğrudur; bu eğim a/2’dir. Modelin uygunluğunu daha fazla ölçümle sınamak gerekir.